Kolorowanki dla osób z demencją: jak dobrać, żeby nie urazić

Kolorowanie ma jedną wielką zaletę: nie ma w nim dobrej i złej odpowiedzi. Nie trzeba niczego pamiętać ani zgadywać, wystarczy wziąć kredkę. Dla osoby, która coraz częściej słyszy „pomyliłaś się", to duża ulga. Ale wybór kolorowanki wymaga wyczucia, bo łatwo tu kogoś nieumyślnie urazić.

Najważniejsza zasada: to ma być dla dorosłego

Największy błąd to sięgnięcie po kolorowankę z bajkowymi misiami albo księżniczkami. Osoba z demencją zwykle nadal wyczuwa, że dostała coś dla dziecka, a to potrafi zaboleć albo rozzłościć, nawet jeśli nie umie już tego nazwać. Specjaliści zajmujący się doborem materiałów dla osób z demencją mówią o tym wprost: warto wybierać wzory szanujące dorosłość i unikać motywów odbieranych jako dziecinne.

W praktyce dobrze sprawdzają się kwiaty i rośliny, pejzaże, motywy ludowe i ornamenty, martwa natura (owoce, dzbanki, filiżanki), zwierzęta rysowane realistycznie, motywy świąteczne oraz proste wzory geometryczne, na przykład witraż czy mandala o dużych polach.

Czego szukać w samym rysunku

Rysunek powinien być prosty i czytelny, bo drobne detale męczą wzrok i szybko zniechęcają:

• grube, wyraźne linie konturu,
• duże pola do zamalowania, a mało drobiazgów,
• jeden motyw na stronie, bez zagęszczonego tła,
• wydruk na jednej kartce, najlepiej na grubszym papierze, żeby nie przebijał,
• w miarę postępu choroby wzory coraz prostsze, w końcu nawet pojedynczy duży kształt.

Kredki, mazaki, pisaki

Sięgnij po grubsze przybory, łatwiej je utrzymać w dłoni: grube kredki ołówkowe, kredki świecowe albo mazaki o szerokiej końcówce. Cienkie długopisy i cienkopisy wymagają precyzji, która przy demencji bywa już poza zasięgiem, i kończą się frustracją. Warto też ograniczyć wybór kolorów: pudełko z sześcioma czy ośmioma kredkami wystarczy, a pełen komplet czterdziestu bywa przytłaczający.

Jak towarzyszyć przy stole

Usiądź obok i pokoloruj coś obok, na własnej kartce. To działa lepiej niż instruowanie, bo bliski widzi model, a nie polecenie. Nie poprawiaj kolorów i nie zwracaj uwagi, że niebo jest zielone albo że kredka wyjechała za linię, bo tu nie ma błędów. Nie ponaglaj i nie pytaj, kiedy skończy. Jeśli praca zostaje niedokończona, to też jest w porządku, można do niej wrócić następnego dnia albo zacząć nową.

Gotową kolorowankę warto pokazać: powiesić na lodówce, wsunąć w ramkę, pokazać wnukom. Dla wielu osób ten moment „zobacz, co zrobiłam" jest cenniejszy niż samo kolorowanie.

Kiedy kolorowanie sprawdza się najlepiej

Szczególnie dobrze działa późnym popołudniem, gdy u części osób nasila się niepokój, oraz w chwilach oczekiwania, na przykład w poczekalni u lekarza. To zajęcie ciche, powtarzalne i nie wymaga rozmowy, więc obniża napięcie zamiast je podbijać.

Jeśli bliski nie chce kolorować, nie naciskaj. Niektórym nigdy nie odpowiadało rysowanie i demencja tego nie zmienia. Wtedy lepiej sprawdzą się inne spokojne zajęcia, na przykład składanie prania, przeglądanie zdjęć albo słuchanie muzyki.

Mandale: tu badań jest najwięcej

Mandala, czyli okrągły, symetryczny wzór do zamalowania, doczekała się osobnych badań i wyniki są ciekawe. W badaniu z udziałem 120 osób w wieku 55 do 75 lat uczestnicy najpierw zostali wprowadzeni w stan napięcia, a potem losowo przydzieleni do dwudziestominutowego zajęcia. Tylko w grupie kolorującej mandalę poziom lęku spadł istotnie w porównaniu z grupą kontrolną, która czytała.

Zanim jednak uznamy mandalę za coś magicznego, warto znać drugą stronę. Przegląd ośmiu badań z udziałem 578 osób sprawdził, czy mandala uspokaja lepiej niż swobodne rysowanie:

„Kolorowanie mandali nie okazało się redukować lęku istotnie bardziej niż swobodne rysowanie. Wyniki sugerują, że obie techniki są podobnie skuteczne w obniżaniu lęku."

Źródło: Art Therapy: Journal of the American Art Therapy Association, 2022

Wniosek praktyczny jest więc taki: uspokaja samo spokojne, powtarzalne zajęcie rękami, a nie konkretny kształt wzoru. Mandala jest po prostu wygodnym pomysłem, bo jest wyraźnie uporządkowana, nie ma w niej „góry" ani „dołu" i nie przypomina niczego dziecinnego, co przy demencji jest sporą zaletą.

Jest jedno ale. Mandale sprzedawane dla dorosłych bywają bardzo drobne, po kilkaset maleńkich pól na stronie, a to przy demencji przytłacza i zniechęca. Szukaj wersji uproszczonych, z kilkunastoma czy kilkudziesięcioma dużymi polami i grubym konturem. Jeśli takich nie znajdziesz, sprawdza się prosty zabieg: powiększ zwykłą mandalę na kserokopiarce albo w drukarce do formatu A4 tak, by pola stały się większe.

Kolorowanki w Pamięć w Kratkę

Nie musisz szukać po sklepach, bo obie formy są już w naszym panelu i można je wydrukować od razu.

Kolorowanka z motywem to proste rysunki dla dorosłego: słonecznik, filiżanka, dzbanek, koszyk z owocami, domek, listek, kot, motyl, ryba i inne. Grube kontury, duże pola, jeden motyw na kartce. Przycisk „Inny obrazek" losuje kolejny wzór, więc nie trzeba kupować kolejnych zeszytów.

Mandala do kolorowania jest generowana automatycznie, więc każdy wydruk to nowy, niepowtarzalny wzór. Przycisk „Inny wzór" tworzy kolejny układ pierścieni i kształtów, a suwak „Wielkość pól" dobiera poziom: od kilkunastu bardzo dużych pól po kilkadziesiąt mniejszych. Nawet najtrudniejszy wariant jest celowo znacznie prostszy niż sklepowe mandale, dokładnie z powodu opisanego wyżej.

Przy obu ćwiczeniach można też wybrać kolor wydruku, czarny albo niebieski, jeśli w drukarce kończy się czarny tusz. Wszystko mieści się na jednej kartce A4.

Uczciwie: co to daje, a czego nie

Kolorowanie bywa reklamowane jako „trening mózgu", ale tu potrzebna jest ostrożność. Przegląd Cochrane dotyczący terapii przez sztukę u osób z demencją znalazł zbyt mało dobrych badań, by cokolwiek rozstrzygnąć.

„Nie ma wystarczających dowodów na skuteczność terapii przez sztukę u osób z demencją. Potrzebne są kolejne badania o odpowiedniej mocy i jakości."

Źródło: Cochrane Database of Systematic Reviews, 2018

Nowsze przeglądy działań opartych na sztuce dają nieco więcej optymizmu, ale ich wyniki wciąż są niejednoznaczne i dotyczą raczej prowadzonych zajęć niż kolorowania w domu. Dlatego uczciwe podsumowanie brzmi tak: nie oczekuj poprawy pamięci. Oczekuj spokojnej chwili, zajętych rąk, mniejszego niepokoju i poczucia „zrobiłam coś ładnego". A to przy demencji naprawdę dużo.

Ten artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza ani terapeuty.

Pamięć w Kratkę nie jest powiązana z wymienionymi niżej autorami ani instytucjami. Ich prace podaję wyłącznie po to, by rzetelnie wskazać źródła.

Źródła

• Deshmukh S. R., Holmes J., Cardno A. (2018). Art therapy for people with dementia. Cochrane Database of Systematic Reviews, Issue 9, Art. No.: CD011073. Przegląd znalazł tylko dwa badania (60 uczestników) i nie wykazał wyraźnych zmian w porównaniu z innymi zajęciami, jakość dowodów oceniono jako bardzo niską. doi.org/10.1002/14651858.CD011073.pub2
• Zhu Y. i in. (2023). Comparative efficacy of various art therapies for patients with dementia: A network meta-analysis of randomized controlled trials. Frontiers in Psychiatry. Analiza 39 badań z udziałem 2801 osób, sugerująca korzyści poznawcze niektórych form terapii przez sztukę, na przykład kaligrafii i terapii reminiscencyjnej. frontiersin.org
• Koo M. i in. (2020). Coloring Activities for Anxiety Reduction and Mood Improvement in Taiwanese Community-Dwelling Older Adults: A Randomized Controlled Study. Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine. Badanie z udziałem 120 osób w wieku 55 do 75 lat: po dwudziestu minutach kolorowania mandali poziom wywołanego lęku był istotnie niższy niż w grupie kontrolnej. Uczestnicy nie mieli rozpoznanej demencji. onlinelibrary.wiley.com
• Støre S. J., Jakobsson N. (2022). The Effect of Mandala Coloring on State Anxiety: A Systematic Review and Meta-Analysis. Art Therapy: Journal of the American Art Therapy Association. Przegląd ośmiu badań (578 osób): kolorowanie mandali obniża lęk, ale nie bardziej niż swobodne rysowanie, a w mniejszych badaniach widoczna jest tendencja do zawyżania efektu. tandfonline.com